Terug naar overzicht Onderzoek naar toegankelijkheid

EDDA toegankelijkheid van leermiddelen

 “Met je vrienden en vriendinnen naar dezelfde school in de buurt, ook als je blind of slechtziend bent”. Dat kan gelukkig in Nederland. En je gebruikt daar natuurlijk dezelfde lesmaterialen als je klasgenoten. Veel lesmethode zijn daarvoor speciaal voor blinden omgezet naar braille, spraak of naar een Word of PDF document. Maar wat gebeurt er als de leerlingen gaan werken met online lesmateriaal, het digitale schoolbord of als ze groepswerk gaan doen met een tablet? 

MSFuturevisionvideoscreenshot
Foto: Screenshot van een toekomstvisie video van Microsoft op het onderwijs. In de klas via een doorzichtige aanraakgevoelige interactieve wand praten met een leerlingen aan de andere kant van de wereld. Hoe maken we dat toegankelijk?

Toegankelijkheid van online leermiddelen (EDDA project)

Digitale leermiddelen en de ‘Cloud’ zijn op dit moment slecht toegankelijk voor blinden en slechtzienden en alternatieven als Word of PDF – hoe toegankelijk ze ook zijn - werken niet langer als de hele klas online is. Maar kun je online leermiddelen wel toegankelijk maken voor mensen met een visuele beperking? In het EDDA project hebben we precies die vraag onderzocht. Het resultaat is een aantal sprekende voorbeelden, richtlijnen en duidelijke oplossingen. Maar ook een lijstje ten onrechte gebruikte redenen om onderwijsmateriaal niet toegankelijk te maken. Het is natuurlijk ook wel uitdagend om leermiddelen toegankelijk te maken voor blinden. Hoe doe je dat met opdrachten als:

“omcirkel het woord dat niet in het rijtje thuishoort” of

“start de game, loop door het dorp en zoek de smid. Vraag hem waar zijn dochter is (in het Engels natuurlijk)”

Wie hebben er aan EDDA gewerkt

In het EDDA project werkten we samen met Dedicon, Drempelvrij, Vivis, Oogvereniging en de scholen voor leerlingen met een visuele beperking. Verder hebben we veel contact gehad met de uitgeverijen. Zij waren enthousiast over het project en hebben o.a. meegewerkt aan het onderzoek naar de impact van de richtlijnen voor toegankelijkheid op online onderwijsmateriaal. Het project is eind 2013 afgerond maar er wordt nog wel gewerkt aan de online voorbeelden op de accessibility website. Ook zal er nog aanvullend onderzoek worden uitgevoerd naar de impact van de richtlijnen ten behoeve van een publicatie.

Wat hebben we binnen EDDA gedaan aan toegankelijkheid van leermiddelen

  1. Recepten voor geschreven voor het omzetten van boeken naar Word:
    We hebben eerst gewerkt aan het beter digitaal toegankelijk maken van boeken. Dedicon heeft veel expertise op dat terrein en vanuit die kennis en de input van docenten, leerlingen en experts zijn lesboeken omgezet naar Word en PDF documenten. Er zijn ‘recepten’ opgesteld die docenten kunnen gebruiken als ze zelf materiaal willen omzetten. De recepten beschrijven bijvoorbeeld hoe je in Word een aanvinklijst toegankelijk kunt maken.
    Meer lezen: http://www.project-edda.nl/toegankelijke-opdrachten/

  2. Boeken omgezet naar het Web:
    Stichting Accessibility heeft zich in het project gericht op toegankelijkheid van online leermiddelen. In het project hebben we een aantal hoofdstukken uit veelgebruikte methodes omgezet naar het Web en die getest met blinde leerlingen. Het blijkt dat veel van de problemen die zijn opgenomen in de lijst met recepten voor Word, zich bij het omzetten naar een online versie helemaal niet voordoen. Online zijn er juist weer dynamische en interactieve elementen die in boeken niet voorkomen. Die blijken trouwens prima toegankelijk te maken. We hebben een speciale pagina gewijd aan de omzetting.
    Meer lezen: http://www.accessibility.nl/content/edda/

  3. Studie naar impact en kosten van het toepassen van richtlijnen voor toegankelijkheid:
    Op grond van de ervaringen met de methodes hebben we samen met de drie grote Nederlandse educatieve uitgevers de internationale richtlijnen voor toegankelijkheid van webcontent (WCAG2.0) getoetst op impact en kosten. We hebben leerlingen, experts en uitgevers gevraagd welke richtlijnen voor mensen met een (visuele) beperking het belangrijkst zijn (grootste impact) en wat de kosten zijn van het implementeren van die richtlijnen. Dat heeft geleid tot een lijst met ‘laaghangend fruit’: richtlijnen met een grote impact voor mensen met een beperking die betrekkelijk goedkoop te implementeren zijn door de uitgevers.
    Meer lezen: Nog niet beschikbaar voor download

  4. Set slimme richtlijnen voor toegankelijkheid van digitale leermiddelen:
    Op basis van de Webrichtlijnen zijn we met uitgevers en leerlingen gaan praten en hebben we een lijst opgesteld van Richtlijnen voor de Toegankelijkheid en de Gebruiksvriendelijkheid van Digitaal Educatief Lesmateriaal. Die richtlijnen zijn gebruikt als basis voor de studie naar impact en kosten.
    Richtlijnen: http://www.project-edda.nl/producten-van-edda/richtlijnen/ 

Aanpak

In het project EDDA zijn experts samen met leerlingen op zoek gegaan naar technische en didactische oplossingen voor de toegankelijkheid van leermiddelen. Het leer- of opdrachtdoel staat daarbij centraal, zodat de aanpassing zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke versie blijft. Voor de impactanalyse van de richtlijnen en voor de online voorbeelden hebben we behalve met de leerlingen, docenten en experts, ook samengewerkt met de uitgevers. Datzelfde hebben we ook gedaan met het omzetten van voorbeeldhoofdstukken uit veelgebruikte methodes.

Van boek naar online versie

Binnen het project EDDA lag de nadruk op het omzetten van een papieren boek naar een digitaal document (Word en PDF). Daarbij is intensief met alle betrokkenen samengewerkt en zijn op grond van de ervaringen 'recepten' gemaakt met tips voor de omzetting van documenten naar digitaal. 

We hebben aanvullend ook twee voorbeeld hoofdstukken omgezet naar een webversie. Die online voorbeelden zijn uitgetest door experts en leerlingen. De opmerkingen zijn vervolgens verwerkt. In vrijwel alle gevallen hadden de aanpassingen te maken met het volgen van de richtlijnen. De andere opmerkingen staan hieronder bij de betreffende methode genoemd.

Voorbeeld Pincode 

Noordhoff Uitgevers biedt voor het vak economie de succesvolle methode Pincode. Er is een editie voor de onderbouw, voor vmbo bovenbouw en voor de Tweede Fase. Wij hebben een hoofdstuk van Pincode omgezet naar een online versie. Op de afbeelding is te zien hoe het boek er in gedrukte vorm uitziet. We hebben bij de omzetting naar een online versie zoveel mogelijk de vormgeving van het boek aangehouden zodat er op het eerste gezicht geen verschil is tussen reguliere leerlingen en leerlingen die de online versie gebruiken.

Online en volledig toegankelijke hoofdstuk uit Pincode: http://www.accessibility.nl/content/edda/

Voorbeeld Wereld in getallen

Malmberg biedt voor het basisonderwijs de veelgeroemde rekenmethode Wereld in Getallen. De methode is opgebouwd volgens de beproefde dakpanconstructie: oriëntatie, begripsvorming, oefenen en automatiseren. Wij hebben een hoofdstuk uit de rekenmethode omgezet naar een online versie. Ook bij deze methode hebben we geprobeerd zoveel mogelijk de vormgeving van het origineel aan te houden. 

Opmerkingen van leerlingen en experts:

  • Speciale tekens voor het web: Tijdens het testen bleek dat er voor het web specifiek karakters zijn voor de plus, min, maal en gedeeld door tekens. In de praktijk worden op dit moment in de meeste digitale documenten tekens van het toetsenbord gebruikt. Voor maal is dat de x, voor min het koppelteken en voor gedeeld door de backslash. We hebben getest of de speciale tekens voor het web werken in de apparatuur en software die blinden gebruiken en dat blijkt het geval. Een som wordt dan uitgesproken als 5 maal 2 is 10 (dat is op dit moment meestal nog 5 iks 2 is 10).
  • Dubbele labels: Als er bij een invulvak een label staat en het invulvak zelf heeft datzelfde label ook als beschrijving dan krijgen blinden dat tweemaal te horen. Dat is ongewenst.
  • Vraag of Opdracht: We kregen de opmerking dat het nodig is om opdrachten of vragen behalve het nummer ook het voorvoegsel opdracht of vraag te geven. Anders is het lastig om een opdracht te zoeken, vooral in een rekenmethode..
  • Pagina nummering: Een boek heeft meerdere pagina's. In tegenstelling tot de Word versie van het boek waar alles in 1 document kan staan, stellen wij voor voor de online versie het boek op te delen en per hoofdstuk online te zetten met bijvoorbeeld een goed menu op de eerste pagina.

Online en volledig toegankelijk hoofdstuk uit Wereld in Getallen: http://www.accessibility.nl/content/edda/wereld-in-getallen/

Redenen voor ontoegankelijkheid van online leermiddelen

Online kun je alles toegankelijk maken. Dat hoeft ook niet veel meer te kosten als het vanaf het begin maar wordt meegenomen. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het voorbeeld van Nederlandse banken die zelfs het elektronisch bankieren toegankelijk hebben gemaakt voor mensen met beperking. Ook interactieve web applicaties, online winkels en gamification worden steeds toegankelijker. De groeiende toegankelijkheid van websites van overheden en bedrijven staat in schril contrast tot de groeiende ontoegankelijkheid van online leermiddelen en leersystemen. In veel gevallen is het voor leerlingen die blind zijn niet eens mogelijk om in te loggen op de website en bij de meeste ontwikkelingen en innovaties in het onderwijs wordt toegankelijkheid niet meegenomen.

“Wij hoeven geen rekening te houden met toegankelijkheid want daarvoor hebben blinden en slechtzienden Dedicon. Die krijgt daarvoor geld van de overheid”.

Natuurlijk is het onmogelijk en onwenselijk om voor blinden een eigen toegankelijke cloud te bouwen en voor hen alle online leermiddelen op een aparte plek toegankelijk aan te bieden. Dat betekent ook onnodig veel geld uitgeven aan omzettingen terwijl de mainstream variant eenvoudig direct toegankelijk zou kunnen zijn zonder gevolgen voor interactie, vormgeving en dynamiek. Het gevolg van bovenstaande constatering is echter wel dat nieuwe online leermiddelen, toetsen, systemen en cloud’s vrijwel totaal ontoegankelijk zijn voor blinden en slechtzienden.

“het kan wel toegankelijk maar een html5 ontwikkelaar kost 1,5 keer zoveel geld en omdat er nog maar weinig voorbeelden beschikbaar zijn moeten we die zelf ontwikkelen, dat kost meer tijd en geld..”

Een eenvoudige oplossing zou zijn om kant en klare knip en plak voorbeelden aan te bieden die al toegankelijk zijn. Uitgevers en developers zouden die dan eenvoudig kunnen gebruiken.

Top 10 foute redenen om niet toegankelijk te zijn

10 redenen die we nog wel eens horen om niet aan toegankelijkheid te hoeven werken:

  • Wij hoeven het niet te doen want daar heb je al een organisatie voor
  • Het is onmogelijk want we gebruiken de nieuwste technologie
  • Wij hebben er zelf niets aan
  • Het is verschrikkelijk duur en kost veel meer tijd
  • We werken met tablets, daar gelden andere regels
  • Toegankelijkheid betekent dat alles statisch moet zijn en wij willen dynamiek
  • We moeten documenten beveiligen en dat kan niet op een toegankelijke manier
  • Het is toch niet verplicht
  • We hebben nog nooit klachten gehad, dus het zal wel goed zijn
  • Wij willen onze methode niet associëren met gehandicapten

Voor de duidelijkheid: bovenstaande redenen kloppen niet: die 'organisatie' maakt websites niet toegankelijk, juist de nieuwste technologie ondersteunt toegankelijkheid, het is juist goed voor jezelf (scheelt kosten), achteraf repareren is duurder, voor tablets kun je dezelfde richtlijnen gebruiken, nieuwe dynamische technologieën ondersteunen allemaal standaard toegankelijkheid, zelfs banken vinden toegankelijkheid veilig genoeg voor hun elektronisch bankieren, het is wel verplicht volgens de wet (als een methode niet voldoet mag die eigenlijk niet gebruikt worden op scholen), de meeste klachtenformulieren zijn ontoegankelijk, associëren is niet nodig want ingebouwde toegankelijkheid is voor gebruikers zonder hulpapparatuur niet zichtbaar.

Meer informatie en links

Project EDDA website: http://www.project-edda.nl/

Tien redenen waarom mensen niets geven om toegankelijkheid: http://www.digital-web.com/articles/ten_reasons_clients_dont_care_about_accessibility/

Gerelateerd

  • Delen op Facebook
  • Delen op Twitter
  • Delen op LinkedIn